Gion Matsuri – co to za festiwal?
Gion Matsuri jest świętem świątyni Yasaka Jinja, położonej przy historycznej dzielnicy Gion. Słowo matsuri oznacza festiwal lub święto, ale w Japonii takie wydarzenia łączą zazwyczaj modlitwę, obecność lokalnych bóstw kami, rytuały oczyszczenia i życie miejscowej wspólnoty.
Festiwal Gion trwa od 1 do 31 lipca. W procesjach uczestniczą łącznie 34 platformy Yamahoko: 23 w pierwszej części festiwalu i 11 w drugiej. Niektóre z największych konstrukcji ważą do około 12 ton, czyli mniej więcej tyle co osiem przeciętnych samochodów osobowych. Wraz z wysokim masztem mogą osiągać nawet 25 metrów – wysokość porównywalną z siedmio- lub ośmiopiętrowym budynkiem.
Bogactwo dekoracji sprawiło, że platformy bywają nazywane „ruchomymi muzeami”. Ceremonia Yamahoko została również uznana przez UNESCO za niematerialne dziedzictwo kulturowe. Wpis obejmuje nie tylko samą paradę, lecz także tradycje, umiejętności rzemieślnicze i współpracę dzielnic odpowiedzialnych za przygotowanie konstrukcji. UNESCO podkreśla znaczenie społeczności, rzemieślników i muzyków uczestniczących w festiwalu.
Od epidemii do jednego z największych festiwali Japonii
Początki Gion Matsuri sięgają 869 roku, gdy Kioto – nazywane wówczas Heian-kyō – zmagało się z epidemią. Wierzono, że choroby i katastrofy mogą być wywoływane przez rozgniewane bóstwa oraz niespokojne duchy.
W ogrodzie Shinsen-en ustawiono 66 włóczni, po jednej dla każdej z ówczesnych prowincji Japonii. Miały one przyciągnąć niebezpieczne siły i umożliwić ich uspokojenie. Do ogrodu przeniesiono również przenośne sanktuaria związane z dzisiejszą Yasaka Jinja. Modlono się o zakończenie epidemii i oczyszczenie kraju.
Od 970 roku uroczystości zaczęto organizować regularnie. Ich ciągłość przerywały wojny i pożary, lecz mieszkańcy Kioto odbudowywali zniszczone platformy i przywracali dawne obrzędy. Dzięki temu tradycja ma już ponad 1150 lat.
Czy wiesz, że…
Gion Matsuri narodził się jako rytuał chroniący przed epidemią, a nie wydarzenie rozrywkowe. Monumentalne platformy, muzyka i procesje miały przyciągać niebezpieczne siły, uspokajać je i przemieniać w moce opiekuńcze. Takie znaczenie wysokich masztów hoko opisuje UNESCO.
Yamahoko – ruchome muzea zbudowane bez gwoździ
Nazwa yamahoko łączy dwa rodzaje festiwalowych platform: yama oraz hoko. Mniejsze yama, czyli „góry”, przedstawiają najczęściej bóstwa, bohaterów legend i sceny historyczne. Większe hoko wyróżniają się wysokimi masztami nawiązującymi do włóczni wykorzystanych podczas pierwszego rytuału w 869 roku.
Konstrukcje powstają na ulicach Kioto. Drewnianych belek nie łączy się gwoździami – wykorzystuje się tradycyjne wiązania linowe nawa-garami. Po zakończeniu festiwalu platformy są rozbierane, a po roku ponownie składane. Sam montaż jest ciekawym widowiskiem, ponieważ pozwala obserwować pracę rzemieślników i mieszkańców posługujących się metodami przekazywanymi od pokoleń.
Platformy zdobią rzeźby, wyroby z laki, metalowe okucia i cenne tkaniny. Część wykonano w słynnej dzielnicy tkackiej Nishijin, inne dotarły do Japonii z Chin, Persji i Europy. Na niektórych konstrukcjach można zobaczyć fragmenty dawnych europejskich tapiserii. Gion Matsuri pokazuje więc nie tylko przywiązanie Kioto do tradycji, ale także jego historyczną otwartość na wpływy z odległych części świata.
Czy wiesz, że…
Platforma Toro Yama ma na szczycie dużą figurę modliszki. Mechanizm porusza jej głową i przednimi odnóżami. Modliszka symbolizuje odwagę wojownika gotowego stanąć do walki nawet z silniejszym przeciwnikiem. Opisy historii poszczególnych platform można znaleźć w oficjalnym przewodniku turystycznym Kioto.
Tsujimawashi – jak skręca platforma ważąca 12 ton?
Największe hoko mają ogromne drewniane koła osadzone na nieruchomych osiach. Mogą jechać do przodu, ale nie potrafią samodzielnie skręcać. Gdy platforma dociera do skrzyżowania, rozpoczyna się jeden z najbardziej widowiskowych manewrów Gion Matsuri – tsujimawashi.
Pod koła układa się rozszczepione bambusowe listwy, które następnie polewa się wodą. Bambus tworzy śliską powierzchnię. Zespoły ciągnące za długie liny przesuwają przód konstrukcji bokiem, zazwyczaj w kilku etapach. Kilkutonowa platforma obraca się stopniowo o 90 stopni.
Wyobraźmy sobie próbę ręcznego obrócenia na skrzyżowaniu ośmiu połączonych samochodów, bez silnika, układu kierowniczego i hydrauliki. Właśnie z takim wyzwaniem mierzą się uczestnicy. Potrzebne są siła, idealne wyczucie chwili oraz współpraca całej grupy. Każdemu przesunięciu towarzyszą okrzyki, napięcie lin i reakcje widzów.
Yoiyama – Kioto w blasku lampionów
Choć największą uwagę przyciągają procesje, wielu miłośników Japonii najbardziej ceni wieczory Yoiyama. Odbywają się one od 14 do 16 lipca oraz od 21 do 23 lipca.
Po zmroku platformy rozświetlają dziesiątki papierowych lampionów. Muzycy grają charakterystyczne Gion-bayashi, a powtarzający się rytm gongów określany jest jako kon-chiki-chin. Ulice w okolicach Shijō i Karasuma wypełniają się ludźmi w lekkich letnich yukatach. Słychać nawoływania dzieci sprzedających amulety, zapach grillowanych szaszłyków miesza się z parą unoszącą się nad porcjami makaronu yakisoba, a papierowe wachlarze poruszają się niemal bez przerwy. Lipiec w Kioto jest bowiem gorący i bardzo wilgotny.
W pierwszej części obchodów niektóre ulice zostają zamknięte dla samochodów. Pojawiają się stoiska z takoyaki, grillowanymi rybami, słodyczami i kruszonym lodem kakigōri. W czasie późniejszego Ato Matsuri atmosfera jest spokojniejsza i bardziej skupiona na oglądaniu platform oraz rytuałów.
Byōbu Matsuri – festiwal ukryty wewnątrz festiwalu
Podczas Yoiyama warto zajrzeć do tradycyjnych domów kupieckich machiya. Niektóre rodziny udostępniają frontowe pomieszczenia, pokazując zabytkowe parawany, kimona, ceramikę i zwoje kaligraficzne. Zwyczaj ten nazywany jest Byōbu Matsuri, czyli festiwalem parawanów. Ulice Kioto zmieniają się wówczas w rozproszone muzeum, w którym część eksponatów można zobaczyć tylko przez kilka dni w roku.
Chimaki, którego nie należy jeść
Podczas Gion Matsuri można kupić amulety chimaki. Nazwa bywa myląca, ponieważ w japońskiej kuchni oznacza również ryżowy przysmak owinięty liśćmi bambusa. Festiwalowe chimaki nie jest jednak jedzeniem.
To amulet z bambusowych liści, który ma chronić dom przed chorobami, nieszczęściem i złymi wpływami. Wiesza się go nad wejściem, a podczas kolejnego festiwalu wymienia na nowy. Poszczególne wspólnoty oferują własne chimaki i talizmany, niekiedy związane z historią konkretnej platformy. Zwyczaj ten wyjaśnia oficjalne centrum informacji turystycznej Kioto.
Przykładem jest Hosho Yama, odwołująca się do romantycznej historii poetki Izumi Shikibu i Yasumasy Hirai. Przy tej platformie można znaleźć amulety mające przynosić powodzenie w miłości.
Chigo i rytualne otwarcie procesji
Pierwszą procesję 17 lipca tradycyjnie otwiera Naginata Hoko. Na platformie znajduje się chigo – chłopiec pełniący funkcję boskiego posłańca. Przed festiwalem uczestniczy on w rytuałach oczyszczenia i przestrzega specjalnych zasad.
Na początku parady chigo przecina mieczem świętą linę shimenawa rozwieszoną nad ulicą. Symboliczna granica zostaje otwarta, a procesja może ruszyć. Tradycyjnie chłopiec nie powinien dotykać ziemi, dlatego jest przenoszony przez dorosłych.
Kolejność większości pozostałych platform wyznacza losowanie. Miało ono zapobiegać sporom pomiędzy dzielnicami rywalizującymi o najbardziej prestiżowe miejsca. Podczas parady wynik jest ceremonialnie sprawdzany przed burmistrzem Kioto występującym w stroju dawnego urzędnika.
Kiedy odbywa się Gion Matsuri?
Festiwal trwa przez cały lipiec, ale najważniejsze wydarzenia skupiają się w połowie miesiąca.
| Termin | Wydarzenie | Co warto zobaczyć? |
|---|---|---|
| około 10–14 lipca | Budowanie Yamahoko | Montaż platform bez używania gwoździ |
| 14–16 lipca | Yoiyama | Lampiony, muzyka i prezentacja skarbów |
| 17 lipca | Saki Matsuri | Główna procesja 23 platform |
| 21–23 lipca | Drugie Yoiyama | Spokojniejsza atmosfera przy 11 platformach |
| 24 lipca | Ato Matsuri | Druga procesja i powrót sanktuariów |
| 31 lipca | Zakończenie festiwalu | Ostatnie rytuały w Yasaka Jinja |
Pierwsza parada jest większa i przyciąga najwięcej widzów. Druga procesja nie stanowi jednak jej powtórzenia. Ma własną trasę, osobne platformy i spokojniejszy charakter. W obecnej formie podział na Saki Matsuri i Ato Matsuri przywrócono w 2014 roku.
Gdzie oglądać festiwal Gion w Kioto?
Chociaż duchowym centrum święta jest Yasaka Jinja przy dzielnicy Gion, platformy można oglądać przede wszystkim w centrum Kioto, w rejonie ulic Shijō i Karasuma. Trasy procesji prowadzą także ulicami Kawaramachi i Oike.
Podczas Yoiyama najlepiej przemieszczać się pieszo pomiędzy poszczególnymi platformami. Na oglądanie tsujimawashi warto wybrać jedno ze skrzyżowań, na których wielkie konstrukcje zmieniają kierunek. Dostępne są również płatne miejsca siedzące, lecz wcześniejsze zajęcie dobrego miejsca przy trasie pozwala obserwować procesję bez kupowania biletu.
Jak przygotować się do Gion Matsuri?
Lipiec w Kioto jest gorący i bardzo wilgotny. Temperatura często przekracza 30°C, dlatego zwiedzanie należy zaplanować z uwzględnieniem regularnych przerw.
Warto zabrać wodę, nakrycie głowy, krem przeciwsłoneczny, wachlarz i lekki parasol. Po centrum najlepiej poruszać się metrem lub koleją, ponieważ ulice są zamykane, a autobusy i taksówki mogą utknąć w korkach. Przyda się również gotówka na drobne zakupy i amulety. Nocleg oraz ewentualne miejsca siedzące przy trasie procesji najlepiej zarezerwować z dużym wyprzedzeniem.
Czy warto zobaczyć Gion Matsuri?
Gion Matsuri pozwala zobaczyć Kioto nie jako zbiór zabytków, lecz jako miasto, które nadal żyje własną historią. Ponad 1150 lat tradycji, 34 platformy, konstrukcje ważące do 12 ton i osiągające nawet 25 metrów wysokości robią wrażenie już na papierze. Na miejscu dochodzą do nich dźwięki gongów, światło lampionów, zapach ulicznych przekąsek oraz skupienie mieszkańców wykonujących czynności znane ich przodkom.
Lipcowy termin wyprawy Ex Oriente Lux Wszystko, co w Japonii najlepsze pokrywa się z główną procesją Gion Matsuri 17 lipca. Dzięki temu możemy zobaczyć dawną stolicę w jej najbardziej odświętnej odsłonie – nie tylko odwiedzić Kioto, ale znaleźć się w samym środku jednej z najstarszych żywych tradycji Japonii.